Demography

جمعيّت‌شناسي مطالعه‌ي علمي جمعيّت‌هاي بزرگ درحال‌تغيير انساني است.

روش‌هاي مقدماتي تحليل جمعيت

روش‌هاي مقدماتي تحليل جمعيت

تعداد واحد: ۲،  نوع واحد: نظري،   پيش‌نياز: مباني جمعيت‌شناسي

هدف كلي

جمعيت‌شناسي علمي است كه به مطالعه‌ي حجم، توزيع، تركيب و پويايي جمعيت مي‌پردازد. در پويايي‌شناسي جمعيت به مطالعه‌ي وقايعي پرداخته مي‌شود كه ثبات يا تغيير در سرعت وقوع آنها در طول زمان، به ثبات يا تغيير در حجم، توزيع يا تركيب جمعيت منجر مي‌شود. اين درس در حوزه‌ي پويايي‌شناسي جمعيت است و هدف از آن ارايه‌ي روش‌هايي براي تحليل محض تعيين‌كننده‌هاي تغييرات جمعيت (باروري، مرگ‌ومير و مهاجرت)، به‌منظور افزايش توانايي دانشجويان در تعيين و محاسبه‌ي شاخص‌هاي مربوط به اين پديده‌ها مي‌باشد. علاوه بر اين، دانشجو با جدول عمر و سنجه‌هاي تشكيل‌دهنده‌ي آن، روش‌هاي تحليل ازدواج و زناشويي، مدل‌هاي جمعيتي و در نهايت، روش‌هاي پيش‌بيني جمعيت آشنا مي‌شود.

 سرفصل‌هاي درس

► جلسه‌ي اول:

● ملاحظات مقدماتي: طرح درس، معرفي منابع، توضيح چگونگي ارزيابي پايان ترم، و كلياتي درباره‌ي برخي اصول جمعيت‌شناختي، آشنايي با مفاهيم ميزان، احتمال، نسبت، سنجه، شاخص، سهم.

► جلسه‌ي دوم:

● ميزان‌هاي جمعيتي، مطالعه‌ي طولي، مطالعه‌ي مقطعي، دياگرام لگزيس، ميزان احتمالي، ميزان مركزي، معايب و محاسن ميزان‌هاي احتمالي و مركزي، انواع اصلي ميزان‌هاي مركزي، پرسش و تمرين

► جلسه‌ي سوم:

● تحليل مرگ‌ومير: مفاهيم اساسي، شاخص‌ها و آمارهاي مرگ‌ومير، ميزان‌هاي مرگ‌ومير شامل ميزان خام مرگ‌ومير (C.D.R)، ميزان مرگ‌ومير ويژه‌ي سن (ASMR)، ميزان‌هاي مرگ‌ومير نوزادان (N.M.R)، ميزان مرگ‌ومير اطفال (I.M.R)، تعديل ميزان‌ مرگ‌ومير اطفال، ميزان مرگ‌ومير كودكان (C.M.R)، پرسش و تمرين

► جلسه‌ي چهارم:

● ادامه‌ي تحليل مرگ‌ومير: رابطه‌ي ميزان خام با ميزان‌هاي مرگ‌ومير ويژه‌ي سن، مقايسه‌ي تجربيات مرگ‌ومير، ميزان‌هاي ويژه‌ي مرگ‌ومير بر حسب علت، پرسش و تمرين

 ► جلسه‌ي پنجم:

● جدول عمر: كليات، انواع جدول‌هاي عمر، تابع‌هاي جدول عمر، روابط موجود بين ستون‌هاي جدول عمر، پرسش و تمرين

► جلسه‌ي ششم:

● ادامه‌ي جدول عمر: كاربردهاي جدول عمر، روش محاسبه‌ي اميد زندگي، آشنايي با جدول‌هاي عمر مدل سازمان ملل (1955) و كول و دمني (1966)، پرسش و تمرين

► جلسه‌ي هفتم:

● تحليل زادولد و باروري: مفاهيم اساسي، اشاره‌اي به آمارها و شاخص‌ها، سنجه‌هاي باروري شامل ميزان خام مواليد (C.B.R)، ميزان باروري عمومي (G.F.R)، ميزان باروري ويژه‌ي سن (A.S.F.R)، ميزان باروري كل (T.F.R)، ميزان اصلاح‌شده‌ي سني ـ جنسي مواليد (SAABR)، پرسش و تمرين

► جلسه‌ي هشتم:

● ادامه‌ي تحليل زادولد و باروري: رابطه‌ي ميزان خام مواليد با ميزان‌هاي باروري ويژه‌ي سن و ميزان باروري عمومي، تحليل دوره و كوهورت باروري، معايب و محاسن رويكردهاي دوره وكوهورت، پرسش و تمرين

► جلسه‌ي نهم:

● ادامه‌ي تحليل زادولد و باروري: تجديد نسل، ميزان‌هاي تجديد نسل خالص (N.R.R) و ناخالص (G.R.R)، رابطه‌ي بين ميزان‌هاي تجديد نسل، رابطه‌ي بين نرخ رشد جمعيت و ميزان‌هاي تجديد نسل در جمعيت ثابت، پرسش و تمرين

► جلسه‌ي دهم:

● ادامه‌ي تحليل زادولد و باروري: ميزان‌هاي باروري نكاحي (M.F.R)، ميزان استاندارد‌شده‌ي عمومي باروري نكاحي، باروري نكاحي بر حسب سال‌هاي ازدواج، ميزان‌هاي باروري بر حسب مرتبه‌ي ولادت، پرسش و تمرين

► جلسه‌ي يازدهم:

● تحليل ازدواج: مفاهيم اساسي، فرآيند ازدواج، ميزان‌‌هاي ازدواج: ميزان خام ازدواج (C.M.R)، ميزان عمومي ازدواج (G.M.R)، ميزان ازدواج ويژه‌ي سن (A.S.M.R)، ميزان‌هاي ازدواج بار اول و ازدواج مجدد، پرسش و تمرين

 ► جلسه‌ي دوازدهم:

● ادامه‌ي تحليل ازدواج: جدول زناشويي، تحليل ازدواج با استفاده از داده‌هاي وضعيت جاري، طلاق، سنجه‌هاي طلاق: ميزان كل طلاق (T.D.R)، ميزان خالص طلاق (N.D.R)، طول متوسط ازدواج‌هاي منجر به طلاق، پرسش و تمرين

► جلسه‌ي سيزدهم:

● تحليل مهاجرت: مفاهيم اساسي، مشكلات تحليل مهاجرت، انواع مهاجرت، جريان مهاجرتي، مهاجرت خالص و ناخالص، داده‌هاي تحليل مهاجرت،

► جلسه‌ي چهاردهم:

● ادامه‌ي تحليل مهاجرت: ميزان‌هاي مهاجرت: ميزان مهاجرت كل (T.M.R) يا ميزان مهاجرت ناخالص (G.M.R)، ميزان برون‌كوچي (E.R)، ميزان درون‌كوچي (I.R)، ميزان مهاجرت خالص (N.M.R)،  مهاجرپذيري و مهاجرفرستي، مانده‌ي مهاجرتي يا خالص مهاجرت، پرسش و تمرين

► جلسه‌ي پانزدهم:

● معرفي پيش‌بيني جمعيت: مفهوم‌‌شناسي پيش‌بيني جمعيت، ضرورت پيش‌بيني‌هاي جمعيت، رويكردهاي مرتبط با پيش‌بيني جمعيت، روش‌هاي پيش‌بيني جمعيت: روش رياضي، روش تركيبي، مقايسه‌ي روش‌هاي رياضي و تركيبي پيش‌بيني جمعيت، پرسش و تمرين

► جلسه‌ي شانزدهم:

● مدل‌هاي ساختار جمعيت: ساختار سني و جنسي، تعيين‌كننده‌هاي جمعيت‌شناختي شكل هرم سني ـ جنسي جمعيت، ساختار سني ـ جنسي به عنوان يك سابقه‌ي تاريخي ـ جمعيت‌هاي ثابت و متوقف، باروري، مرگ‌ومير و ساختار سني در جمعيت‌هاي ثابت

روش ارزيابي

اين درس اگرچه در ارزش 2 واحد ارايه شده است، اما با توجه به ماهيت درس كه عمدتاً تكنيكي، بخشي از وقت كلاس را به حل مسئله و تمرين اختصاص خواهيم داد. در پايان بيشتر جلسات درس تمرين‌ها و مسايلي به دانشجويان گفته مي‌شود كه صرفاً جنبه‌ي تمريني دارند، اما بيشتر آنها براي آزمودن ميزان درك مطالب از سوي دانشجو و يا تقويت بنيه‌ي علمي آنها در مواجه با مسايل ناشي از تحليل داده‌هاي واقعي تنظيم شده‌اند. بنابراين، حل تمام مسايل و تمرين‌ها جزئي از كار كلاسي دانشجو مي‌باشد كه براي آن 5 نمره درنظر گرفته شده است. به اين ترتيب، در پايان هر جلسه بخشي از وقت كلاس را به حل تمرين اختصاص خواهيم داد. تمام دانشجويان موظف‌اند در عين‌حالي‌كه كليه‌ي مسايل و تمرين‌هاي هر هفته را انجام مي‌دهند، از آمادگي لازم براي مشاركت در كلاس و حل تمرين برخوردار باشند. با توجه به ماهيت درس، لازم است تا دانشجو در كلاس درس و در طول ترم تحصيلي حضور مستمر و بدون غيبت (جز در موارد ضروري با هماهنگي استاد) داشته باشد.

به اين ترتيب، آزمون پايان ترم در ارزش 15 نمره و در قالب طرح 3 تا 4 مساله كه بيشتر مباحث درس را پوشش خواهد داد، برگزار خواهد شد. ارزيابي نهايي بر مبناي نمره‌ي كسب‌شده در آزمون پايان ترم (از 15) و نمره‌ي ارزيابي استاد از مشاركت دانشجو در طول ترم مي‌باشد.

 منابع

منبع‌هاي اصلي:

سرايي، حسن .(1383). روش‌هاي مقدماتي تحليل جمعيت با تاكيد بر باروري و مرگ‌ومير ـ چاپ دوم تهران: انتشارات دانشگاه تهران

هايند، آندرو .(1385). روش‌هاي جمعيت‌شناختي ـ ترجمه‌ي حاتم حسيني، غلامرضا كهنسالي ـ تهران: انتشارات مركز مطالعات و پژوهش‌هاي جمعيتي آسيا و اقيانوسيه

منابع جانبي و كمكي

زنجاني، حبيب‌الله .(1383). تحليل جمعيت‌شناختي ـ چاپ چهارم ـ تهران: انتشارات سمت.

زنجاني، حبيب‌الله .(1380). مهاجرت ـ تهران: انتشارات سمت.

نيول، كالين .(1382). روش‌ها و مدل‌ها در جمعيت‌شناسي ـ ترجمه‌ي عبدالرضا رجائي‌فرد ـ شيراز: انتشارات دانشگاه علوم پزشكي شيراز.

پولارد، ا. اچ، فرحت يوسف و جي. ان پولارد .(1372). روش‌هاي تحليل جمعيت ـ ترجمه‌ي هما آقا و همكاران ـ شيراز: مركز جمعيت‌شناسي دانشگاه شيراز.

وانش، گيلام. جي و مارك. گ ترموت (1383). مقدمه‌اي بر اصول و روش‌هاي تحليل جمعيت‌شناختي ـ ترجمه‌ي حاتم حسيني و غلامرضا كهنسالي ـ همدان: انتشارات دانشگاه بوعلي سينا.

سريني واسان، كي .(1384). فنون اساسي تحليل و كاربرد جمعيت‌شناسي ـ ترجمه‌ي محمدامين كنعاني ـ مازندران: انتشارات دانشگاه مازندران.

كلانتري، صمد .(1375). روش‌هاي مقدماتي تحليل جمعيت ـ اصفهان: انتشارات ماني.

آرياگا، ادوارد .(1994). روش‌هاي تحليل جمعيت ـ ترجمه‌ي فاروق امين‌مظفري (1378). تبريز: انتشارات احرار.

 پرسا، رولان .(1374). آناليز جمعيت‌شناختي ـ ترجمه‌ي خسرو اسدي ـ تهران: انتشارات سمت.

پرسا، رولان .(1371). جمعيت‌شناسي آماري ـ ترجمه‌ي سيد‌محمد سيدميرزايي ـ تهران: انتشارات آستان قدس رضوي.

كاظمي‌پور، شهلا .(1372). روش‌هاي مقدماتي تحليل جمعيت ـ چاپ دوم ـ تهران: انتشارات دانشگاه پيام نور.

استوور، جان و شارون كرماير .(1384). DemProj: نرم‌افزار پيش‌بيني جمعيت ـ ترجمه‌ي حاتم حسيني ـ تهران: انتشارات مركز مطالعات و پژوهش‌هاي جمعيتي آسيا و اقيانوسيه.

روسل، لوئي و لئون گاني .(1374). جمعيت‌شناسي تحليلي: تمرين‌ها و مسايل ـ ترجمه‌ي صمد كلانتري ـ اصفهان: انتشارات ماني.

Pressat, Roland .(1972). Demographic Analysis, Translated by Judah Matras, Chicago and New York, Aldine. Atherton.

Bhende, Asha A. and Tara kAnitkar. (1994). Principles of Population Studies, Sixth Revised Edition, Himalaya Publishing House.

B. Benjamin B.Sc. (1969). Demographic Analysis, London, George Allen and Unwin LTD.

Misra, Bhaskar D. (1981). An introduction to the Study of Population, South Asian Publishers.

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه 25 دی1387ساعت   توسط حاتم حسيني  |